كه دروغ آنان بشنوند ، ولى خدا ستمكار را بداند 48 البتّه ديرى بود كه گرفتارى شما مىجستند و كار را بر تو اى محمّد وارونه مىكردند تا كه حقّ نمودار گشت و فرمان خدا رسيد و حقّ پديدار گشت هر چند كه كافران ناپسندشان بود . سخن مفسّرين : « ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّه اثَّاقَلْتُمْ » 38 - طبرى : مجاهد گفته است : پس از فتح مكّه و جنگ حنين و طائف مسلمانان مأمور به جنگ تبوك شدند و هنگام تابستان بود و رسيدن ميوه و مردم مىخواستند رنج گرما نبينند و از ميوه هاى خود بهره مند شوند و سفر و جنگ بر آنها دشوار بود ، با اين آيه تنبيه شدند . مجمع : جمله ى « اثَّاقَلْتُمْ » تلفّظى است از « تثاقلتم » كه تاء تبديل به ثاى سه نقطه شده است و ادغام شده است و براى امكان تلفّظ ، همزه به اوّل افزوده شده - است و معنى چنين است : مايل شديد كه در سرزمين خود بمانيد ، و جبّائى گفته است مقصود از اين عدّه اى از مردم هستند نه همگى . « يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » 39 طبرى : ابن عبّاس گفته است : پيغمبر قبايلى از عرب را دعوت به جنگ كرد آنها فرمان نبردند به خشك سالى مبتلى شدند و اين است معنى « يعذّبكم » . مجمع : يعنى در آخرت شما را عذاب خواهند كرد ، و معنى جمله دوّم اين است كه مردمى به جاى شما خواهند بود كوشا و ساعى در جنگ و سعيد بن جبير گفته است : مقصود مردم ايران است ، ابو روق گفته است : مقصود مردم يمن است ، جبّائى گفته است كليّه ى مردمى كه پس از اين آيه مسلمان شدند اين شعر حافظ متناسب اين آيه است : بىتو آرام گرفتن بود از ناكامى با تو گستاخ نشستن بود از حيرانى خام را طاقت پروانه ى پر سوخته نيست نازكانرا نرسد شيوه ى جان افشانى « وَلا تَضُرُّوه » 40 فخر : حسن بصرى گفته است يعنى تخلف شما از جنگ به خدا ضرر ندارد . و ديگران گفته‌اند : يعنى به پيغمبر ضرر ندارد .